3. Kết quả

3.1. Tính chất vật lý của các khẩu phần ăn

Bảng 3 trình bày các thông số ổn định thức ăn thử nghiệm được đánh giá trên bốn nghiệm thức khác nhau. Phân tích thống kê cho thấy không có sự khác biệt đáng kể (p > 0,05) về đường kính viên, khả năng nổi và độ ổn định trong nước giữa các nghiệm thức. Tuy nhiên, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) đã được quan sát thấy ở giá trị PDI. Cụ thể, nghiệm thức T1 và T4 cho thấy độ bền cao hơn đáng kể so với nghiệm thức T2 và T3.

Bảng 3. Các đặc tính vật lý của khẩu phần ăn thử nghiệm được pha chế với các nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau (n  = 3).

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)  
T1 T2 T3 T4
Đường kính đầu vào (mm) 2,00 ± 0,01 2,00 ± 0,01 2,00 ± 0,01 2,01 ± 0,02
PDI (%) 98,4 ± 0,80 a 95,17 ± 1,16 b 94,40 ± 0,72 b 97,17 ± 1,07 a
Khả năng nổi (%) 99,67 ± 0,58 99,33 ± 1,15 99,00 ± 1,00 99,33 ± 0,89
Độ ổn định của nước (%) 82,63 ± 3,26 86,03 ± 3,66 82,06 ± 3,61 83,34 ± 3,08

Các giá trị được biểu thị dưới dạng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn. Viết tắt: PDI: Chỉ số độ bền viên nén. Các chỉ số trên khác nhau trong mỗi hàng cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05).

3.2. Hiệu suất tăng trưởng của cá rô phi

Bảng 4 trình bày các chỉ tiêu tăng trưởng của cá sau 90 ngày thử nghiệm dinh dưỡng. Cá có khả năng tiếp nhận tốt tất cả các khẩu phần thức ăn được sử dụng trong nghiên cứu. Tuy nhiên, kết quả phân tích thống kê cho thấy hiệu suất tăng trưởng có sự khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức (p < 0,05). Cụ thể, cá được cho ăn các khẩu phần bổ sung những nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau (T2, T3 và T4) có trọng lượng tươi (FW), mức tăng trọng (WG), tốc độ tăng trưởng đặc hiệu (SGR) và tổng trọng lượng (TB) cao hơn đáng kể (p < 0,05) so với nhóm đối chứng (T1). Trong khi đó, các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng thức ăn, bao gồm hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) và hiệu suất sử dụng protein (PER), không có sự khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức (p > 0,05). Tỷ lệ sống của cá chịu ảnh hưởng đáng kể bởi các nghiệm thức thức ăn (p < 0,05), trong đó nhóm T2 và T3 đạt tỷ lệ sống cao hơn.

Bảng 4. Hiệu suất chăn nuôi cá rô phi được cho ăn 4 loại thức ăn thử nghiệm trong 90 ngày.

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)
T1 T2 T3 T4
IW (g) 3,01 ± 0,01 3,01 ± 0,02 3,01 ± 0,01 3,00 ± 0,02
FW (g) 19,62 ± 2,29 b 26,29 ± 2,02 a 24,46 ± 0,40 a 23,77 ± 0,99 a
WG (%) 552,52 ± 74,80 b 775,02 ± 66,62 a 713,04 ± 14,64 a 691,86 ± 35,27 a
SGR (%/ngày) 2,08 ± 0,13 b 2,41 ± 0,09 a 2,33 ± 0,02 a 2,30 ± 0,05 a
TB (g) 45,04 ± 72,20 b 659,08 ± 45,36 a 615,06 ± 23,78 a 567,71 ± 32,99 a
FCR 1,96 ± 0,20 1,70 ± 0,13 1,81 ± 0,06 1,82 ± 0,19
MỖI 1,60 ± 0,18 1,84 ± 0,14 1,72 ± 0,05 1,72 ± 0,17
SR (%) 91,11 ± 1,92 b 94,44 ± 1,93 ab 95,56 ± 1,93 a 91,11 ± 1,92 b

IW: Trọng lượng ban đầu; FW: Trọng lượng cuối cùng; WG: Tăng trọng; SGR: Tốc độ tăng trưởng cụ thể; TB: Tổng sinh khối; FCR: Tỷ lệ chuyển đổi thức ăn; PER: Tỷ lệ hiệu quả protein; SR: Tỷ lệ sống sót. Các chỉ số trên khác nhau trong mỗi hàng biểu thị sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05).

3.3. Thành phần sinh hóa toàn cơ thể

Bảng 5 trình bày kết quả phân tích thành phần dinh dưỡng toàn thân của cá trong các nghiệm thức thí nghiệm. Kết quả phân tích thống kê cho thấy hàm lượng protein thô, lipid thô và độ ẩm không có sự khác biệt đáng kể giữa các khẩu phần ăn (p > 0,05). Trong khi đó, hàm lượng tro có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05). Cụ thể, nhóm cá được cho ăn khẩu phần T1 có hàm lượng tro thấp hơn đáng kể so với các nhóm T2, T3 và T4.

Bảng 5. Thành phần (trên cơ sở khô) của toàn bộ cơ thể cá rô phi được cho ăn các loại khoáng chất hữu cơ có nguồn gốc từ vỏ động vật thân mềm khác nhau (n  = 3).

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)
T1 T2 T3 T4
Protein thô 64,27 ± 0,73 64,31 ± 1,12 64,45 ± 1,37 63,86 ± 0,40
Chất béo thô 8,09 ± 0,16 8,07 ± 0,71 8,08 ± 0,14 7,96 ± 0,26
Tro 16,41 ± 0,57 b 17,52 ± 0,67 a 17,71 ± 0,35 a 17,58 ± 0,42 a
Độ ẩm 10,36 ± 0,51 10,59 ± 0,40 10,40 ± 0,55 10,45 ± 0,42

Kết quả được trình bày dưới dạng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn. Các giá trị trung bình có ký hiệu chú thích khác nhau là khác biệt đáng kể (p < 0,05).

3.4. Các thông số huyết học

Bảng 6 trình bày kết quả phân tích các chỉ tiêu huyết học của cá rô phi được nuôi bằng các khẩu phần bổ sung những nguồn khoáng chất khác nhau. Kết quả thống kê cho thấy các chỉ tiêu WBC, NEU, LYM, RBC, HGB, HCT, MCV, MCHC, PLT và PCT chịu ảnh hưởng đáng kể bởi các nghiệm thức thức ăn (p < 0,05). Đáng chú ý, nhóm đối chứng có các giá trị WBC, LYM, MCHC và PLT thấp nhất so với các nhóm nghiệm thức còn lại (p < 0,05). Ngược lại, cá được cho ăn khẩu phần bổ sung khoáng chất hữu cơ có sự cải thiện các chỉ tiêu WBC, NEU, LYM, MCHC và PLT so với nhóm đối chứng. Trong khi đó, các chỉ tiêu huyết học khác, bao gồm MON, EOS, BAS, MCH, RDW-CV, RDW-SD, MPV và PDW, không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nghiệm thức (p > 0,05).

Bảng 6. Các thông số huyết học của cá rô phi được cho ăn các khẩu phần ăn thử nghiệm khác nhau trong 90 ngày (n = 3).

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)
T1 T2 T3 T4
WBC (10⁹ /L) 540,82 ± 0,633 b 543,12 ± 0,69 a 543,53 ± 0,021 a 543,50 ± 0,082 a
NEU% 0,60 ± 0,05 b 0,51 ± 0,02 c 0,63 ± 0,025 ab 0,67 ± 0,012 a
LYM (%) 0,34 ± 0,01 c 0,48 ± 0,04 b 0,64 ± 0,03 a 0,65 ± 0,03 a
MON (%) 0,04 ± 0,01 0,06 ± 0,03 0,03 ± 0,02 0,05 ± 0,01
EOS (%) 0,02 ± 0,01 0,02 ± 0,01 0,03 ± 0,02 0,01 ± 0,00
BAS (%) 0,05 ± 0,01 0,05 ± 0,03 0,09 ± 0,01 0,06 ± 0,03
RBC (10 12 /L) 1,34 ± 0,19 ab 1,48 ± 0,17 b 1,53 ± 0,15 a 1,08 ± 0,19 b
HGB (g/L) 133,33 ± 1,53 b 118,67 ± 5,77 c 148,67 ± 6,65 a 102,33 ± 5,13 a
HCT (%) 0,33 ± 0,02 b 0,41 ± 0,04 a 0,28 ± 0,04 bc 0,28 ± 0,01 c
MCV (fL) 195,00 ± 13,23 ab 170,67 ± 9,02 b 184,67 ± 20,79 ab 204,03 ± 7,44 a
MCH (pg) 79,97 ± 5,05 79,50 ± 6,80 90,13 ± 9,80 88,00 ± 10,39
MCHC (g/L) 381,33 ± 11,59 c 373,33 ± 24,83 c 458,33 ± 13,05 a 430,33 ± 5,86 b
RDW-CV (fL) 0,18 ± 0,02 0,17 ± 0,04 0,16 ± 0,02 0,23 ± 0,06
RDW-SD (fL) 134,33 ± 18,34 134,43 ± 23,16 139,47 ± 26,40 174,10 ± 24,39
PLT (10 9 /L) 452,00 ± 13,11 b 560,00 ± 29,81 a 661,00 ± 88,90 a 558,67 ± 51,29 a
MPV (fL) 7,13 ± 0,99 7,13 ± 0,41 7,76 ± 0,67 7,24 ± 0,39
PDW (%) 17,10 ± 0,96 18,30 ± 0,61 18,33 ± 0,65 18,32 ± 0,65
PCT (mL/L) 2,93 ± 0,67 ab 3,48 ± 0,44 a 2,82 ± 0,49 ab 2,44 ± 0,39 b

Các giá trị được trình bày dưới dạng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn. Các chữ cái viết trên khác nhau trong mỗi hàng biểu thị ý nghĩa thống kê (p < 0,05).

3.5. Các thông số sinh hóa huyết thanh

Bảng 7 trình bày kết quả phân tích các chỉ tiêu sinh hóa huyết thanh của cá thí nghiệm được nuôi bằng các khẩu phần bổ sung bốn loại hỗn hợp khoáng chất khác nhau. Kết quả phân tích thống kê cho thấy tất cả các chỉ tiêu sinh hóa được khảo sát đều có sự khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức (p < 0,05). Cụ thể, nồng độ glucose giảm đáng kể ở nhóm T3 (p < 0,05). Trong khi đó, nồng độ creatinine và bilirubin đạt mức cao nhất ở nhóm đối chứng, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05). Tuy nhiên, nồng độ creatinine không có sự thay đổi đáng kể giữa các nhóm T2 và T3. Hoạt tính của SGPT và SGOT cũng khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức (p < 0,05), trong đó giá trị thấp nhất được ghi nhận ở nhóm T2. Ngoài ra, cá được cho ăn khẩu phần T4 có các giá trị SGPT, SGOT, ALKP, albumin, protein tổng số và globulin cao nhất, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với các nghiệm thức còn lại.

Bảng 7. Các chỉ số sinh hóa huyết thanh của cá được cho ăn các khẩu phần ăn thử nghiệm khác nhau trong 90 ngày thử nghiệm (n  = 3).

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)
T1 T2 T3 T4
Glucose (mg/dL) 0,30 ± 0,01 a 0,21 ± 0,01 b 0,11 ± 0,02 c 0,20 ± 0,01 b
Creatinine (mg/dL) 0,10 ± 0,01 a 0,10 ± 0,01 a 0,10 ± 0,01 a 0,04 ± 0,03 b
Bilirubin (mg/dL) 4,24 ± 0,07 a 1,84 ± 0,08 a 2,50 ± 0,02 c 3,40 ± 0,03 b
SGPT (u/L) 258,00 ± 3,00 c 147,33 ± 1,53 a 325,0 ± 1,00 b 554,0 ± 3,00 a
Urê (mg/dL) 32,71 ± 0,39 b 54,14 ± 0,21 a 27,83 ± 0,70 c 27,87 ± 0,18 c
SGOT (u/L) 1415,67 ± 5,51 b 955,67 ± 3,79 a 1012,33 ± 3,51 c 1508,33 ± 10,07 a
Albumin (u/L) 3,01 ± 0,03 a 2,00 ± 0,02 b 3,00 ± 0,02 a 3,00 ± 0,02 a
ALKP (u/L) 30,33 ± 3,79 c 49,33 ± 1,53 b 51,00 ± 1,73 b 68,00 ± 2,0 a
Cholesterol (mg/dL) 58,67 ± 1,53 b 68,33 ± 1,53 a 56,33 ± 1,53 b 51,33 ± 2,08 c
Tổng lượng protein (g/dL) 36,58 ± 0,38 b 32,53 ± 0,72 c 32,45 ± 0,62 c 38,05 ± 0,15 a
Globulin (g/dL) 33,70 ± 0,40 b 30,85 ± 0,78 c 33,47 ± 0,48 b 35,50 ± 0,46 a

Các giá trị được biểu thị dưới dạng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn. Viết tắt: SGPT: Transaminase Glutamic Pyruvic huyết thanh; SGOT: Transaminase Glutamic Oxaloacetic huyết thanh; ALP: Phosphatase kiềm. Các chữ cái viết trên khác nhau trong mỗi hàng biểu thị sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05).

3.6. Hình thái ruột giữa và gan

Kết quả phân tích mô học ruột giữa cho thấy những thay đổi đáng chú ý về cấu trúc ở cá được nuôi bằng các khẩu phần bổ sung những nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau (Hình 3). Các biến đổi được ghi nhận ở lớp đệm, biểu mô niêm mạc, lớp cơ, lớp đặc, cấu trúc nhung mao và sự phân bố tế bào hình chén. Cá được cho ăn các khẩu phần T1, T2 và T3 thể hiện sự phát triển đáng kể của ruột, với các đặc điểm nổi bật như lớp biểu mô có cấu trúc chắc khỏe, tế bào hình chén phân bố đồng đều, nhung mao dài và lớp đặc cùng lớp cơ phát triển rõ rệt. Trong khi đó, nhóm cá được cho ăn khẩu phần T4 chỉ ghi nhận sự cải thiện ở mức độ vừa phải về hình thái cấu trúc ruột giữa.

Kết quả phân tích mô học ruột giữa cho thấy những thay đổi đáng chú ý về cấu trúc ở cá được nuôi bằng các khẩu phần bổ sung những nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau (Hình 3).
Hình 3. Hình ảnh mô bệnh học ruột xa của cá rô phi dưới kính hiển vi quang học (Olympus BX43). Tất cả các hình ảnh được chụp ở độ phóng đại 10X và thang đo 50 µm, được nghiên cứu trong (a) lớp đệm, (b) lớp biểu mô niêm mạc, (c) lớp đặc, (d) tế bào hình chén và (e) lớp cơ.

Hình 4 minh họa những biến đổi về đặc điểm mô học gan của cá rô phi được nuôi bằng các khẩu phần bổ sung những nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau. Kết quả phân tích mô học ghi nhận sự thay đổi ở một số cấu trúc, bao gồm nhân tế bào, không bào, hồng cầu và xoang mạch. Trong đó, nhóm cá được cho ăn khẩu phần T2 cho thấy những cải thiện rõ rệt về sức khỏe gan, thể hiện qua sự gia tăng số lượng nhân tế bào và bào tương xoang mạch, đồng thời số lượng không bào giảm. Ngược lại, nhóm cá được cho ăn khẩu phần T3 và T4 chỉ ghi nhận tình trạng sức khỏe gan ở mức trung bình so với nhóm đối chứng. Đáng chú ý, nhóm đối chứng có số lượng không bào cao hơn đáng kể, trong khi số lượng nhân tế bào, xoang mạch và hồng cầu thấp hơn so với các nhóm được bổ sung khoáng chất hữu cơ.

Hình 4 minh họa những biến đổi về đặc điểm mô học gan của cá rô phi được nuôi bằng các khẩu phần bổ sung những nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau.
Hình 4. Hình ảnh mô học của cá rô phi dưới kính hiển vi quang học (Olympus BX43). Tất cả các ảnh chụp hiển vi đều được chụp ở độ phóng đại 10X và thang đo 50 µm. Các biến thể hình thái được phát hiện từ việc quan sát nhân (N), xoang mạch (S), hồng cầu (E) và không bào (V).

3.7. Định lượng vi hình thái ruột

Bảng 8 trình bày kết quả định lượng các chỉ tiêu vi hình thái ruột của cá rô phi được nuôi bằng các khẩu phần ăn khác nhau (T1–T4). Kết quả phân tích cho thấy chiều dài nhung mao không có sự khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức (p > 0,05). Tuy nhiên, chiều rộng nhung mao chịu ảnh hưởng đáng kể bởi việc bổ sung khoáng chất hữu cơ vào khẩu phần ăn, trong đó nhóm T2 đạt giá trị cao nhất (p < 0,05). Bên cạnh đó, độ sâu hố tuyến đạt giá trị cao nhất ở nhóm T2 và T3 (p < 0,05), đồng thời cao hơn đáng kể so với nhóm T4. Trong khi đó, nhóm đối chứng T1 ghi nhận giá trị trung gian về chỉ tiêu này.

Bảng 8. Phân tích hình thái ruột của cá rô phi được cho ăn các loại thức ăn bổ sung khoáng chất khác nhau. Các giá trị được biểu thị dưới dạng trung bình ± độ lệch chuẩn.

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)
T1 T2 T3 T4
Chiều dài nhung mao (μm) 76,05 ± 12,86 94,70 ± 24,53 88,40 ± 12,12 74,90 ± 8,64
Chiều rộng nhung mao (μm) 27,01 ± 2,82 b 36,30 ± 3,79 a 30,94 ± 0,34 ab 27,58 ± 3,31 b
Độ sâu của hốc (μm) 15,96 ± 0,07 ab 20,04 ± 1,91 a 19,48 ± 4,91 năm 12,82 ± 3,17 b

3.8. Phân tích kinh tế

Hiệu quả kinh tế của mô hình nuôi cá rô phi được trình bày trong Bảng 9. Kết quả cho thấy việc thay thế hoàn toàn hỗn hợp khoáng chất thương mại bằng các nguồn khoáng chất có nguồn gốc từ vỏ sò giúp cải thiện đáng kể hiệu quả kinh tế (p < 0,05). Cụ thể, tổng sản lượng (TY) và doanh thu từ cá (FR) ở các nhóm được bổ sung khoáng chất hữu cơ từ vỏ sò cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0,05). Ngược lại, chi phí thức ăn (FFC) ở nhóm đối chứng cao hơn đáng kể so với các nhóm nghiệm thức (p < 0,05). Bên cạnh đó, tỷ suất lợi nhuận biên (FRM) và tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI) cũng chịu ảnh hưởng bởi nguồn khoáng chất được bổ sung vào khẩu phần ăn. Đáng chú ý, ROI ở nghiệm thức T2 cao gần gấp ba lần, trong khi các nghiệm thức T3 và T4 cao hơn gấp đôi so với nhóm đối chứng.

Bảng 9. Phân tích kinh tế về việc nuôi cá rô phi với các loại khoáng chất khác nhau trong 90 ngày.

Thông số Khẩu phần ăn (Các loại khoáng chất hữu cơ)
T1 T2 T3 T4
TY (kg/ m³) 4,98 ± 0,68 b 6,99 ± 0,61 a 6,44 ± 0,12 a 6,23 ± 0,30 a
FFC (USD/kg) 2,15 ± 0,22 a 1,78 ± 0,13 b 1,89 ± 0,06 ab 1,91 ± 0,19 ab
FR (USD/ m³) 11,89 ± 1,63 b 16,67 ± 1,44 a 15,35 ± 0,29 a 14,86 ± 0,72 a
FRM (USD/ m³) 1,29 ± 1,33 b 4,26 ± 1,26 a 3,18 ± 0,43 ab 3,02 ± 1,32 ab
ROI (%) 12,15 ± 12,10 b 34,49 ± 10,48 a 26,17 ± 3,81 ab 25,89 ± 12,22 ab

Các giá trị được biểu thị dưới dạng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn. TY: Tổng sản lượng, FFC: Chi phí thức ăn chăn nuôi, FR: Doanh thu trang trại, FRM: Tỷ suất lợi nhuận thô của trang trại, ROI: Tỷ suất lợi nhuận đầu tư. Các chữ cái viết trên khác nhau trong mỗi hàng biểu thị sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05).

4. Thảo luận

Nghiên cứu này cho thấy việc bổ sung bột vỏ động vật thân mềm vào khẩu phần ăn của cá rô phi mang lại những cải thiện đáng kể về hiệu suất tăng trưởng, tình trạng sức khỏe tổng thể và hiệu quả kinh tế so với nhóm đối chứng. Những kết quả này khẳng định tiềm năng sử dụng vỏ động vật thân mềm như một nguồn khoáng chất thay thế có tính bền vững trong sản xuất thức ăn thủy sản. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh thâm canh nuôi trồng thủy sản ngày càng làm gia tăng nhu cầu sử dụng các hỗn hợp khoáng chất. Trong khi đó, các nguồn khoáng chất truyền thống, chủ yếu có nguồn gốc vô cơ, vẫn tồn tại một số hạn chế như chi phí cao, khả năng hấp thu thấp và nguy cơ làm gia tăng lượng khoáng chất thải ra môi trường, góp phần gây ô nhiễm. Vì vậy, việc nghiên cứu và ứng dụng các nguồn khoáng chất thay thế có tính bền vững, điển hình là vỏ động vật thân mềm, đang trở thành hướng tiếp cận đáng chú ý nhằm giảm chi phí sản xuất thức ăn thủy sản. Bên cạnh đó, quá trình nghiền mịn các nguyên liệu khoáng có thể cải thiện đáng kể khả năng hòa tan, hấp thu và tích lũy khoáng chất trong cơ thể, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng chất dinh dưỡng. Do đó, việc lựa chọn và sử dụng hợp lý các thành phần trong công thức thức ăn, đặc biệt là những nguồn khoáng chất có nguồn gốc từ vỏ đọng vật thân mềm, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển các mô hình nuôi trồng thủy sản theo hướng bền vững, tiết kiệm chi phí và thân thiện với môi trường.

Trong nghiên cứu này, kết quả phân tích thành phần khoáng chất cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các loại bột vỏ động vật thân mềm, qua đó cho thấy tiềm năng đa dạng của chúng trong vai trò là nguồn cung cấp khoáng chất để phối trộn thức ăn thủy sản. Cụ thể, ốc sông có hàm lượng P, K và Zn cao hơn đáng kể. Đây là những nguyên tố đóng vai trò quan trọng trong quá trình tăng trưởng, trao đổi chất, duy trì chức năng miễn dịch và phát triển hệ xương của cá (Sarker và Satoh, 2007; Zhu và cộng sự, 2014). Ngược lại, ốc bươu vàng có hàm lượng Fe, Mn, Ca, Mg và Cr cao hơn đáng kể. Các khoáng chất này đảm nhiệm nhiều chức năng sinh lý thiết yếu ở cá, chẳng hạn như Fe tham gia tổng hợp hemoglobin; Ca và Mg góp phần hình thành hydroxyapatite trong xương; Cr tham gia điều hòa quá trình chuyển hóa lipid và carbohydrate; trong khi Mn có vai trò trong quá trình khoáng hóa xương, chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa protein và bảo vệ tế bào (Lall và Kaushik, 2021). Trong khi đó, trai nước ngọt có hàm lượng Zn, Ca và Mg thấp nhất, nhưng lại chứa hàm lượng Cu cao nhất. Đây là một vi khoáng quan trọng, tham gia vào quá trình chuyển hóa sắt, tổng hợp collagen và sản xuất melanin (Lall và Kaushik, 2021). Những khác biệt về thành phần khoáng chất được ghi nhận cho thấy bột vỏ động vật thân mềm là nguồn nguyên liệu giàu khoáng chất, với đặc điểm thành phần riêng biệt, có tiềm năng ứng dụng trong khẩu phần ăn của động vật thủy sinh. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu tại Nigeria của Kehinde O và cộng sự (2015), trong đó ghi nhận sự khác biệt về thành phần khoáng chất giữa sáu loại vỏ động vật thân mềm. Tương tự, Bharatham và cộng sự (2014) cũng báo cáo sự khác biệt về thành phần khoáng chất giữa một số loại vỏ được lựa chọn nghiên cứu.

Các đặc tính vật lý của thức ăn thử nghiệm là những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng thức ăn, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng giữ lại chất dinh dưỡng, lượng thức ăn tiêu thụ và hiệu suất nuôi cá (Aas và cộng sự, 2020). Kết quả nghiên cứu cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về khả năng nổi và độ ổn định trong nước giữa các nghiệm thức. Điều này cho thấy việc bổ sung các nguồn khoáng chất hữu cơ khác nhau không làm ảnh hưởng đáng kể đến hai đặc tính vật lý này. Khả năng nổi của thức ăn duy trì ở mức cao và ổn định (khoảng 100%) ở tất cả các nghiệm thức, chứng tỏ thức ăn phù hợp với tập tính bắt mồi ở tầng mặt của cá rô phi. Tương tự, độ ổn định trong nước cho thấy thức ăn có khả năng hạn chế thất thoát chất dinh dưỡng, qua đó góp phần giảm thiểu tác động đến môi trường. Kết quả này cũng phản ánh khả năng duy trì tính toàn vẹn về cấu trúc của thức ăn, giúp hạn chế sự thất thoát cả vi chất dinh dưỡng và chất dinh dưỡng đa lượng trong quá trình ngâm nước. Tuy nhiên, chỉ số độ bền viên (PDI) ở các nghiệm thức T2 và T3 thấp hơn đáng kể, cho thấy khả năng hạn chế hình thành bụi và mảnh vụn trong quá trình xử lý, bảo quản và vận chuyển thức ăn có xu hướng được cải thiện. Theo Rashid và cộng sự (2025), độ ổn định trong nước thường tăng khi kích thước viên thức ăn lớn hơn, trong khi PDI và khả năng nổi có xu hướng giảm. Trong nghiên cứu này, kích thước viên thức ăn được duy trì đồng nhất giữa tất cả các nghiệm thức, điều này có thể lý giải cho sự biến động không đáng kể của phần lớn các chỉ tiêu vật lý được khảo sát.

Việc bổ sung các nguồn khoáng chất khác nhau vào khẩu phần ăn thử nghiệm đã tác động đáng kể đến hiệu suất tăng trưởng của cá. Cụ thể, cá được cho ăn khẩu phần bổ sung khoáng chất hữu cơ có trọng lượng cuối cùng, tăng trọng, tổng sinh khối và tốc độ tăng trưởng riêng (SGR) cao hơn so với nhóm đối chứng. Khả năng hấp thu sinh học cao của các khoáng chất thiết yếu và nguyên tố vi lượng có trong bột vỏ động vật thân mềm có thể là một trong những yếu tố góp phần cải thiện các chỉ tiêu tăng trưởng này, thông qua việc thúc đẩy quá trình hấp thu khoáng chất, trao đổi chất và các hoạt động sinh lý của cá. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Moss và cộng sự (2019), trong đó việc bổ sung bột vỏ ốc biển ở các mức khác nhau vào khẩu phần ăn của tôm Kuruma (Marsupenaeus japonicus) đã cải thiện đáng kể các chỉ tiêu tăng trưởng. Tương tự, Zhong và cộng sự (2023) ghi nhận cá rô phi (O. niloticus) được cho ăn khẩu phần bổ sung đồng (Cu) với hàm lượng lên đến 4,51 mg/kg có các chỉ tiêu tăng trưởng tăng đáng kể. Bên cạnh đó, việc sử dụng vỏ trứng và bột vỏ sò làm nguồn cung cấp canxi trong khẩu phần ăn của tôm càng đỏ (Cherax quadricarinatus) cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu suất tăng trưởng tổng thể trong điều kiện nuôi nhốt (Shahroom và cộng sự, 2023). Đối với tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei), Scabra và cộng sự (2024) cho thấy khẩu phần chứa khoảng 5% bột vỏ tôm (SS) làm nguồn khoáng chất giúp cải thiện đáng kể các chỉ tiêu tăng trưởng so với những mức bổ sung SS khác. Những biến đổi tích cực tương tự về tăng trưởng cũng được ghi nhận ở tôm thẻ chân trắng (L. vannamei) (Umam và cộng sự, 2024) và tôm càng (C. quadricarinatus) (Jabbar và cộng sự, 2022) khi được cho ăn khẩu phần bổ sung khoáng chất. Tuy nhiên, đáng chú ý là các chỉ tiêu đánh giá khả năng sử dụng thức ăn, bao gồm hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR) và hiệu quả sử dụng protein (PER), không khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức. Điều này cho thấy sự cải thiện tăng trưởng quan sát được có thể chủ yếu liên quan đến khả năng cung cấp và hấp thu chất dinh dưỡng được tối ưu hóa, thay vì sự gia tăng hiệu quả sử dụng thức ăn. Kết quả này nhấn mạnh rằng, mặc dù khoáng chất hữu cơ có thể góp phần cải thiện tăng trưởng và sức khỏe của vật nuôi, tác động của chúng đến hiệu quả sử dụng thức ăn có thể chưa rõ rệt trong điều kiện thí nghiệm hiện tại. Nhận định này phù hợp với kết quả nghiên cứu trên tôm thẻ chân trắng (L. vannamei) của Patrachotpakinkul và cộng sự (2021), trong đó việc bổ sung các mức khoáng chất vi lượng khác nhau vào khẩu phần ăn cũng không tạo ra sự khác biệt đáng kể về khả năng sử dụng thức ăn. Bên cạnh các chỉ tiêu tăng trưởng, tỷ lệ sống cao hơn ở cá rô phi được cho ăn khẩu phần T2 và T3 cho thấy khoáng chất hữu cơ có nguồn gốc từ vỏ động vật thân mềm có thể góp phần tăng cường chức năng miễn dịch và khả năng chống chịu stress của cá. Khả năng hấp thu sinh học của các khoáng chất như P, K, Zn, Fe, Mn, Ca, Mg và Cr có trong vỏ ốc bươu vàng và ốc sên sông có thể là yếu tố hỗ trợ cải thiện tỷ lệ sống. Nhìn chung, những kết quả này cho thấy việc bổ sung khoáng chất hữu cơ một cách hợp lý vào khẩu phần ăn thủy sản có tiềm năng cải thiện đồng thời hiệu suất tăng trưởng và tỷ lệ sống. Do đó, nguồn khoáng chất từ vỏ động vật thân mềm có thể được xem là nguyên liệu đầy triển vọng trong phát triển thức ăn nuôi trồng thủy sản theo hướng bền vững.

Phân tích thành phần hóa học cơ thể cá là một chỉ tiêu quan trọng nhằm đánh giá giá trị dinh dưỡng và chất lượng của cá thương phẩm (De la Higuera, 2001; Mounes và cộng sự, 2024). Kết quả nghiên cứu hiện tại cho thấy hàm lượng độ ẩm, protein thô và lipid thô không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm cá. Điều này cho thấy việc bổ sung khoáng chất hữu cơ không gây ảnh hưởng bất lợi đến khả năng hấp thu và tích lũy các chất dinh dưỡng đa lượng. Mặc dù các chỉ tiêu tăng trưởng và tỷ lệ sống được cải thiện ở nhóm cá sử dụng khẩu phần bổ sung khoáng chất hữu cơ, nhưng sự ổn định của các thành phần hóa học cơ thể cho thấy đáp ứng sinh lý của cá đối với các nghiệm thức dinh dưỡng không diễn ra đồng nhất ở tất cả các chỉ tiêu. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Liang và cộng sự (2018), trong đó việc bổ sung các mức canxi khác nhau vào khẩu phần ăn không làm thay đổi đáng kể thành phần hóa học cơ thể cá chép đầu to (Aristichthys nobilis). Tương tự, Moss và cộng sự (2019) ghi nhận rằng các mức bổ sung bột vỏ ốc biển khác nhau không ảnh hưởng đáng kể đến hàm lượng protein thô và độ ẩm trong cơ thể tôm Kuruma (Marsupenaeus japonicus). Zhong và cộng sự (2023) cũng cho thấy việc bổ sung đồng (Cu) ở các nồng độ khác nhau trong khẩu phần ăn không làm thay đổi đáng kể hàm lượng protein thô của cá rô phi (Oreochromis niloticus). Ngược lại, hàm lượng tro trong cơ thể cá tăng đáng kể khi được cho ăn khẩu phần bổ sung khoáng chất hữu cơ. Sự gia tăng này cho thấy khả năng tích lũy và giữ lại khoáng chất trong cơ thể cá được cải thiện, có thể liên quan đến sự hiện diện của các khoáng chất đa lượng thiết yếu như Ca, P, K, Mg và các nguyên tố vi lượng như Fe, Zn, Mn, Cr, Cu. Đây là những thành phần tham gia vào nhiều quá trình sinh lý quan trọng, bao gồm hình thành và phát triển hệ xương, điều hòa áp suất thẩm thấu và hoạt hóa enzyme. Do đó, việc bổ sung nguồn khoáng chất này có thể góp phần tăng cường quá trình tích luỹ khoáng trong cơ thể cá. Những biến đổi tương tự về hàm lượng tro cũng được ghi nhận trong các nghiên cứu bổ sung nguồn khoáng chất khác nhau vào khẩu phần ăn của tôm Kuruma (M. japonicus) (Moss và cộng sự, 2019) và tôm càng nước ngọt (Macrobrachium malcolmsonii) (Ramasamy và cộng sự, 2021). Nhìn chung, kết quả nghiên cứu cho thấy việc bổ sung khoáng chất hữu cơ có nguồn gốc từ vỏ sò có tiềm năng cải thiện khả năng tích lũy khoáng chất trong cơ thể cá mà không làm thay đổi đáng kể quá trình tích lũy protein và lipid. Điều này cho thấy nguồn khoáng chất này có thể được xem xét như một giải pháp thay thế cho các hỗn hợp khoáng vô cơ hoặc hỗn hợp khoáng thông thường trong công thức thức ăn thủy sản, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng khoáng chất trong dinh dưỡng thủy sản.

Các chỉ tiêu huyết học được xem là những thông số quan trọng trong đánh giá tình trạng sức khỏe, khả năng miễn dịch và đáp ứng sinh lý của động vật thủy sản dưới tác động của các chế độ dinh dưỡng khác nhau (Padala và cộng sự, 2021; Nandi và cộng sự, 2024). Trong nghiên cứu hiện tại, việc bổ sung khoáng chất hữu cơ vào khẩu phần ăn đã tạo ra những biến đổi đáng kể ở một số chỉ tiêu huyết học của cá thí nghiệm. Cụ thể, các nhóm cá được bổ sung khoáng chất hữu cơ có hàm lượng bạch cầu (WBC), tế bào lympho (LYM), nồng độ hemoglobin trung bình trong hồng cầu (MCHC) và tiểu cầu (PLT) tăng lên, cho thấy khả năng đáp ứng miễn dịch và một số chức năng sinh lý liên quan đến hệ thống tạo máu được cải thiện. Trong đó, WBC giữ vai trò quan trọng trong cơ chế bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây bệnh (Shen và cộng sự, 2018), LYM tham gia chủ yếu vào các phản ứng miễn dịch (Scapigliati, 2013), MCHC phản ánh nồng độ hemoglobin trung bình trong hồng cầu (Docan và cộng sự, 2018), trong khi PLT có chức năng quan trọng trong quá trình đông máu và cầm máu (Ortiz và Esteban, 2024). Những biến đổi này cho thấy việc bổ sung khoáng chất hữu cơ có thể góp phần cải thiện một số thành phần quan trọng trong hệ thống phòng vệ và duy trì chức năng sinh lý của cá. Kết quả nghiên cứu cũng tương đồng với những ghi nhận trước đây của Liang và cộng sự (2018), Jewel và cộng sự (2024) và Mustafa và Omar (2024). Bên cạnh đó, hàm lượng bạch cầu trung tính (NEU) tăng đáng kể ở nhóm T4, cho thấy khả năng thực bào và đáp ứng miễn dịch không đặc hiệu của cá có thể được tăng cường. Đối với các chỉ tiêu liên quan đến khả năng vận chuyển oxy, cá ở hai nghiệm thức T2 và T3 có giá trị hematocrit (HCT) và số lượng hồng cầu (RBC) cao hơn đáng kể so với các nhóm còn lại. Đây là những chỉ tiêu phản ánh tình trạng hồng cầu và khả năng vận chuyển oxy trong máu, qua đó góp phần đánh giá chức năng sinh lý và sức khỏe tổng thể của cá. Kết quả này phù hợp với nghiên cứu của Thangarani và cộng sự (2024), trong đó cá rô phi (Oreochromis niloticus) được bổ sung selenium ở mức khoảng 1,8 mg/kg thức ăn có các chỉ tiêu RBC và HCT cải thiện đáng kể so với nhóm đối chứng. Tương tự, Jewel và cộng sự (2024) ghi nhận những thay đổi về RBC và HCT ở cá trê châu Á (Clarias batrachus) khi được bổ sung các nồng độ hạt nano kẽm khác nhau. Faiz và cộng sự (2015) cũng báo cáo những biến động tương tự ở cá chép cỏ (Ctenopharyngodon idella) khi sử dụng các nguồn hạt nano kẽm khác nhau trong thí nghiệm. Ngoài ra, WBC, RBC và HCT đã được xác định là những chỉ tiêu quan trọng phản ánh tình trạng sức khỏe tổng thể cũng như khả năng đáp ứng của cá trước những tác động bất lợi từ thành phần dinh dưỡng trong khẩu phần ăn (Abdul Kari và cộng sự, 2021). Đối với các chỉ tiêu huyết học khác, Faiz và cộng sự (2015) cùng Sangari và cộng sự (2021) đã ghi nhận những biến đổi đáng kể về hàm lượng hemoglobin (HGB) và thể tích tiểu cầu trung bình (MPV) trong các nghiên cứu trước đây. Bên cạnh đó, những cải thiện về các chỉ tiêu huyết học ở cá được bổ sung hạt nano kẽm và muối axit hữu cơ cũng cho thấy vai trò tiềm năng của các nguồn khoáng chất có khả năng hấp thu sinh học cao đối với sức khỏe cá. Trong nghiên cứu hiện tại, một số thông số huyết học ở các nhóm cá được bổ sung khoáng chất hữu cơ được cải thiện có thể liên quan đến khả năng hòa tan, hấp thu và sử dụng khoáng chất được tăng cường. Điều này có thể giúp cơ thể cá khai thác hiệu quả hơn các nguyên tố khoáng thiết yếu, từ đó hỗ trợ các quá trình miễn dịch, tạo máu và duy trì chức năng sinh lý. Ngược lại, các chỉ tiêu MON, EOS, BAS, MCH, RDW-CV, RDW-SD, MPV và PDW không có sự khác biệt đáng kể giữa các nghiệm thức. Kết quả này cho thấy tác động của khoáng chất hữu cơ không biểu hiện đồng đều trên toàn bộ hệ thống huyết học, mà chủ yếu tập trung ở một số chỉ tiêu liên quan đến đáp ứng miễn dịch, chức năng hồng cầu và quá trình đông máu. Nhìn chung, việc bổ sung khoáng chất hữu cơ vào khẩu phần ăn có tiềm năng cải thiện tình trạng sức khỏe và khả năng đáp ứng sinh lý của cá thông qua những thay đổi có chọn lọc ở các chỉ tiêu huyết học, thay vì gây ra những biến động trên diện rộng đối với các thành phần tế bào máu.

Các chỉ tiêu sinh hóa huyết thanh là những thông số quan trọng, được sử dụng để đánh giá tình trạng sức khỏe, quá trình trao đổi chất và trạng thái sinh lý của cá (Chaklader và cộng sự, 2021; Sezu và cộng sự, 2024). Trong nghiên cứu này, nồng độ glucose giảm đáng kể ở nhóm T3, cho thấy quá trình chuyển hóa glucose được cải thiện. Điều này có thể liên quan đến sự gia tăng độ nhạy insulin hoặc khả năng sử dụng glucose hiệu quả hơn để đáp ứng nhu cầu năng lượng của cơ thể. Kết quả này phù hợp với nhận định của Kabir và cộng sự (2024), cho rằng glucose trong máu là nguồn cơ chất cung cấp năng lượng tức thời cho cá. Ngược lại, nồng độ glucose cao hơn ở nhóm đối chứng có thể phản ánh tình trạng căng thẳng sinh lý, có khả năng xuất phát từ sự hiện diện của các chất ô nhiễm trong môi trường (Abdul Kari và cộng sự, 2021; Kari và cộng sự, 2023). Tương tự, Bashar và cộng sự (2021) cũng ghi nhận sự biến động đáng kể về nồng độ glucose ở cá rô phi (Oreochromis niloticus) khi tiếp xúc với các mức nồng độ hạt nano silica khác nhau. Bên cạnh đó, nồng độ bilirubin và creatinine ở nhóm cá đối chứng cũng cao hơn đáng kể so với các nhóm còn lại. Hàm lượng bilirubin tăng cao được xem là dấu hiệu cho thấy chức năng gan có thể bị suy giảm (Kabir và cộng sự, 2024). Trong khi đó, sự gia tăng nồng độ creatinine có thể phản ánh những bất thường trong hoạt động chức năng thận của cá (Suma và cộng sự, 2023).

Các enzyme SGPT và SGOT là những chỉ tiêu quan trọng phản ánh chức năng gan, trong đó kết quả nghiên cứu cho thấy nhóm T2 có hoạt tính của hai enzyme này thấp hơn so với các nhóm nghiệm thức khác. Điều này cho thấy tình trạng sức khỏe gan được cải thiện và mức độ tổn thương hoặc áp lực chuyển hóa lên gan có thể được giảm thiểu. Việc bổ sung khoáng chất có nguồn gốc từ ốc bươu vàng có thể góp phần nâng cao hiệu quả hấp thu và chuyển hóa chất dinh dưỡng ở cá thông qua việc cung cấp các khoáng chất có khả năng sinh học cao cùng các hợp chất hoạt tính sinh học. Những thành phần này có thể hỗ trợ hoạt động enzyme, hạn chế stress oxy hóa và duy trì tính toàn vẹn của mô gan. Kết quả này có sự khác biệt so với nghiên cứu của Elamawy và cộng sự (2023), trong đó cá rô phi (Oreochromis niloticus) được bổ sung hạt nano phốt pho (P) cho thấy sự thay đổi đáng kể về hoạt tính SGOT, trong khi SGPT không có sự khác biệt giữa các nghiệm thức. Bên cạnh đó, hàm lượng protein tổng số, albumin và globulin tăng cao ở nhóm cá được cho ăn khẩu phần T4 (bổ sung trai nước ngọt), cho thấy quá trình chuyển hóa protein và khả năng đáp ứng miễn dịch được cải thiện. Những kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trước đây của Hassaan và cộng sự (2014), Katya và cộng sự (2016), Kazemi và cộng sự (2020) và Elamawy và cộng sự (2023). Ngoài ra, sự khác biệt về nồng độ cholesterol và urê giữa các nhóm nghiệm thức phản ánh những biến đổi trong quá trình chuyển hóa lipid và dị hóa protein, cũng như cơ chế đào thải các sản phẩm chuyển hóa chứa nitơ. Tuy nhiên, kết quả này không hoàn toàn phù hợp với nghiên cứu của Kazemi và cộng sự (2020), khi các tác giả không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ cholesterol và urê ở cá hồi vân (Oncorhynchus mykiss) được cho ăn các khẩu phần bổ sung những nguồn kẽm khác nhau. Nhìn chung, các kết quả cho thấy việc bổ sung hỗn hợp khoáng chất vào khẩu phần ăn có vai trò quan trọng trong việc điều hòa các quá trình trao đổi chất, duy trì chức năng gan và hỗ trợ đáp ứng miễn dịch ở cá. Điều này nhấn mạnh tiềm năng ứng dụng của các nguồn khoáng chất trong việc xây dựng công thức thức ăn thủy sản cân đối dinh dưỡng, góp phần nâng cao sức khỏe và hiệu quả nuôi cá.

Hình thái học đường ruột là một trong những chỉ tiêu quan trọng được sử dụng để đánh giá khả năng tiêu hóa, hấp thu chất dinh dưỡng và tình trạng sức khỏe tổng thể của cá (Abdel-Wareth và cộng sự, 2023; Rahman và cộng sự, 2023). Kết quả kiểm tra mô học trong nghiên cứu hiện tại cho thấy cấu trúc ruột có sự thay đổi đáng kể giữa các nhóm cá được cho ăn những khẩu phần thử nghiệm khác nhau. Cụ thể, các nhóm T1, T2 và T3 có cấu trúc ruột được cải thiện, thể hiện qua lớp biểu mô có cấu trúc nguyên vẹn, tế bào hình đài phân bố tương đối đồng đều, nhung mao phát triển dài và dày đặc, cùng với lớp dưới niêm mạc và lớp cơ có cấu trúc rõ ràng. Những đặc điểm này cho thấy khả năng tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng ở các nhóm cá trên có xu hướng được tăng cường. Sự cải thiện hình thái ruột có thể liên quan đến khả năng cung cấp và hấp thu các khoáng chất đa lượng và vi lượng, vốn giữ vai trò thiết yếu trong việc duy trì tính toàn vẹn của biểu mô ruột, điều hòa hoạt động enzyme và hỗ trợ cơ chế miễn dịch tại niêm mạc đường ruột. Bên cạnh đó, mật độ phân bố tế bào hình đài tăng lên ở đoạn ruột giữa của các nhóm cá này cho thấy khả năng sản xuất mucin có thể được cải thiện. Mucin là thành phần quan trọng cấu tạo nên lớp chất nhầy bảo vệ bề mặt niêm mạc ruột, góp phần duy trì chức năng hàng rào đường ruột, hỗ trợ đáp ứng miễn dịch, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hấp thu khoáng chất và duy trì cân bằng nội môi đường ruột. Nhờ đó, lớp chất nhầy góp phần bảo vệ niêm mạc, duy trì sức khỏe đường ruột và nâng cao hiệu quả hoạt động tiêu hóa, hấp thu chất dinh dưỡng (Shimul và cộng sự, 2024). Những biến đổi tích cực về hình thái đường ruột dưới tác động của dinh dưỡng khoáng chất cũng đã được ghi nhận trong các nghiên cứu trước đây trên cá bơn Olive (Paralichthys olivaceus) (Shin và cộng sự, 2014), tôm càng sông (Macrobrachium nipponense) (Ding và cộng sự, 2020), cá rô phi (Oreochromis niloticus) (Bashar và cộng sự, 2021; El-Erian và cộng sự, 2023) và cá chẽm miệng rộng (Micropterus salmoides) (Xu và cộng sự, 2021). Tuy nhiên, kết quả này không hoàn toàn phù hợp với nghiên cứu của Urbich và cộng sự (2024), khi việc thay thế khoáng chất vô cơ bằng khoáng vi lượng hữu cơ dạng glycinate ở các mức bổ sung khác nhau trong khẩu phần ăn của cá rô phi (O. niloticus) không tạo ra sự thay đổi đáng kể về hình thái đường ruột.

Kết quả nghiên cứu hiện tại cho thấy cá rô phi (Oreochromis niloticus) được cho ăn khẩu phần T2 và T3 có cấu trúc hình thái ruột phát triển tốt hơn, thể hiện qua chiều rộng nhung mao và độ sâu hố tuyến lớn hơn so với các nghiệm thức còn lại. Các nguồn khoáng chất hữu cơ giàu canxi cacbonat và các nguyên tố vi lượng có thể góp phần cải thiện cấu trúc ruột thông qua việc thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào biểu mô và tăng cường khả năng hấp thu chất dinh dưỡng. Nhờ đó, quá trình sử dụng chất dinh dưỡng được nâng cao, đồng thời tính toàn vẹn của niêm mạc ruột được duy trì. Những cải thiện tương tự về hình thái đường ruột cũng đã được ghi nhận trong các nghiên cứu bổ sung khoáng chất vào khẩu phần ăn. Cụ thể, Huang và cộng sự (2025) cho thấy việc bổ sung khoáng vi lượng hữu cơ giúp cải thiện sức khỏe đường ruột ở tôm thẻ chân trắng. Trong khi đó, Bashar và cộng sự (2021) chứng minh rằng bổ sung silic vào khẩu phần ăn giúp gia tăng chiều cao nhung mao, độ dày niêm mạc và hoạt tính enzyme tiêu hóa ở cá rô phi (O. niloticus). Tương tự, Kokkali và cộng sự (2023) ghi nhận khoáng vi lượng hữu cơ có khả năng thúc đẩy sự tăng sinh tế bào biểu mô và tăng cường cơ chế bảo vệ miễn dịch ở cá hồi Đại Tây Dương, qua đó góp phần cải thiện cấu trúc và chức năng đường ruột. Nhìn chung, những biến đổi tích cực về hình thái ruột ở hai nghiệm thức T2 và T3 có thể phản ánh tác động có lợi của việc bổ sung khoáng chất hữu cơ đối với sức khỏe đường ruột. Các thành phần khoáng chất này có thể hỗ trợ quá trình tăng sinh và tái tạo tế bào biểu mô, củng cố chức năng hàng rào niêm mạc, đồng thời nâng cao hiệu quả tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng (Abdel-Mawla và cộng sự, 2023).

Gan là cơ quan nội tạng quan trọng, đảm nhiệm nhiều chức năng sinh lý và chuyển hóa, đồng thời là một trong những cơ quan được sử dụng để đánh giá tình trạng sức khỏe của cá (Lozano và cộng sự, 2017; Shimul và cộng sự, 2024). Kết quả nghiên cứu hiện tại cho thấy cá rô phi (Oreochromis niloticus) được cho ăn khẩu phần bổ sung khoáng chất hữu cơ có cấu trúc mô gan được cải thiện rõ rệt, đặc biệt ở nghiệm thức T2. Những biến đổi tích cực được thể hiện qua sự gia tăng số lượng nhân tế bào và tế bào chất xoang, đồng thời giảm mức độ không bào hóa trong tế bào gan. Kết quả này cho thấy các thành phần có hoạt tính sinh học, đặc biệt là các nguyên tố vi lượng trong bột vỏ sò, có thể góp phần duy trì cân bằng nội môi gan thông qua việc tăng cường cơ chế chống oxy hóa, hỗ trợ quá trình trao đổi chất và thúc đẩy sự tái tạo tế bào. Kết quả trên có những điểm tương đồng và khác biệt với các nghiên cứu trước đây. Cụ thể, Bashar và cộng sự (2021) ghi nhận rằng việc bổ sung hạt nano silica vào khẩu phần ăn của cá rô phi (O. niloticus) với hàm lượng lên đến 3 mg/kg không gây ra những ảnh hưởng bất lợi đối với sức khỏe gan. Trong khi đó, Popoola và cộng sự (2023) báo cáo những biến đổi đáng kể về cấu trúc mô gan ở cá rô đồng (Labeo rohita) khi được bổ sung các mức hạt nano bạc khác nhau trong khẩu phần ăn. Bên cạnh nghiệm thức T2, cá ở các nhóm T3 và T4 cũng cho thấy sự cải thiện nhất định về cấu trúc mô gan. Điều này có thể liên quan đến khả năng cung cấp và hấp thu các khoáng chất thiết yếu từ khẩu phần ăn, mặc dù mức độ cải thiện chưa rõ rệt bằng nghiệm thức T2. Ngược lại, cá thuộc nhóm đối chứng xuất hiện hiện tượng không bào hóa tế bào gan nhiều hơn, đồng thời mật độ nhân tế bào và tế bào chất xoang thấp hơn. Những đặc điểm này có thể phản ánh tình trạng tích lũy lipid trong tế bào, gia tăng stress oxy hóa và rối loạn quá trình chuyển hóa tại gan. Các biến đổi bất lợi này có thể liên quan đến việc thiếu nguồn khoáng chất hữu cơ có khả năng hấp thu sinh học cao trong khẩu phần ăn.

Kết quả đánh giá hiệu quả kinh tế cho thấy việc thay thế hoàn toàn hỗn hợp khoáng chất thương mại bằng bột vỏ sò trong khẩu phần ăn thử nghiệm đã góp phần cải thiện đáng kể hiệu quả kinh tế của hoạt động nuôi, thể hiện qua sự gia tăng các chỉ tiêu TY, FR, FRM, ROI và FFC. Đáng chú ý, nghiệm thức T2 đạt chi phí thức ăn (FFC) thấp nhất và tỷ suất hoàn vốn (ROI) cao nhất, gần gấp ba lần so với nhóm đối chứng. Điều này có thể được giải thích bởi nguồn nguyên liệu vỏ sò rất dồi dào tại nhiều khu vực ven biển ở Bangladesh, trong khi quá trình thu gom và chế biến tương đối đơn giản, giúp giảm chi phí sản xuất thức ăn và nâng cao lợi nhuận cho người nuôi. Ngược lại, nhóm đối chứng ghi nhận hiệu quả kinh tế thấp nhất trong toàn bộ thí nghiệm. Nguyên nhân có thể xuất phát từ việc hỗn hợp khoáng chất thương mại không phổ biến tại thị trường địa phương, do đó phải nhập khẩu với giá thành cao, làm tăng chi phí thức ăn và ảnh hưởng tiêu cực đến các chỉ tiêu lợi nhuận (FR và ROI). Những kết quả này góp phần củng cố các nghiên cứu trước đây về lợi thế kinh tế của việc tận dụng các nguồn nguyên liệu khoáng có sẵn tại địa phương làm giải pháp thay thế trong nuôi trồng thủy sản. Cụ thể, Elegbede và cộng sự (2022) đã nhấn mạnh tiềm năng ứng dụng các loại vỏ sò như Anadara senilis và Crassostrea gasar trong mô hình sản xuất thức ăn theo hướng kinh tế tuần hoàn. Trong khi đó, Dernekbaşı và cộng sự (2025) ghi nhận sự cải thiện về chất lượng dinh dưỡng và hiệu quả chi phí khi sử dụng các nguồn canxi từ vỏ sò trong khẩu phần ăn của ốc sên đất non. Nhìn chung, kết quả nghiên cứu cho thấy việc sử dụng các nguồn khoáng chất có kích thước nano từ nguyên liệu sẵn có tại địa phương, với chi phí thấp và tính bền vững cao, là một giải pháp tiềm năng thay thế các hỗn hợp khoáng chất thương mại trong sản xuất thức ăn cho cá rô phi (Oreochromis niloticus) và các loài thủy sản nước ngọt khác được nuôi trong điều kiện kiểm soát. Giải pháp này không chỉ góp phần giảm chi phí thức ăn mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế và thúc đẩy việc khai thác, sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên khoáng chất địa phương.

Các nghiên cứu tiếp theo cần tiến hành xác nhận những kết quả này thông qua các thử nghiệm ở quy mô thí điểm hoặc quy mô trang trại, được triển khai trong những điều kiện địa lý và khí hậu khác nhau nhằm đánh giá tính ổn định và khả năng ứng dụng của giải pháp trong thực tiễn. Bên cạnh đó, việc khảo sát các mức bổ sung bột vỏ sò khác nhau, kết hợp với những nguồn phụ gia khoáng chất khác, sẽ giúp làm rõ khả năng tương tác và tác động hiệp đồng giữa các thành phần, đồng thời xác định ngưỡng bổ sung phù hợp để đảm bảo hiệu quả sử dụng và hạn chế nguy cơ gây độc. Ngoài ra, các phân tích ở cấp độ phân tử, tập trung vào sự biểu hiện của những gen liên quan đến chuyển hóa khoáng chất, đáp ứng miễn dịch và duy trì tính toàn vẹn của đường ruột, sẽ cung cấp thêm cơ sở để làm sáng tỏ các cơ chế tác động của nguồn khoáng chất này.  Song song đó, cần đánh giá các lợi ích về môi trường, đặc biệt là khả năng giảm thất thoát khoáng chất ra môi trường nước và tăng cường khả năng giữ lại chất dinh dưỡng trong cơ thể vật nuôi. Những nghiên cứu này sẽ góp phần xác định tính bền vững của việc sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc từ động vật thân mềm trong sản xuất thức ăn theo định hướng kinh tế sinh học tuần hoàn (Chung và cộng sự, 2024; Dawood và Kari, 2024). Việc làm rõ những khía cạnh trên sẽ củng cố cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc ứng dụng khoáng chất có nguồn gốc từ vỏ sò trong phát triển thức ăn thủy sản thương mại, hướng đến nâng cao hiệu quả sản xuất và thúc đẩy nuôi trồng thủy sản bền vững.

Mặc dù vỏ động vật thân mềm được xem là nguồn nguyên liệu thay thế tiềm năng, có tính bền vững và thân thiện với môi trường so với các hỗn hợp khoáng chất truyền thống, việc triển khai ứng dụng trên quy mô thương mại vẫn có thể đối mặt với một số hạn chế. Trước hết, khả năng duy trì nguồn cung vỏ động vật thân mềm ổn định có thể bị ảnh hưởng bởi tính mùa vụ và sự phân bố không đồng đều giữa các khu vực địa lý, từ đó gây khó khăn cho việc đảm bảo tính liên tục và ổn định trong sản xuất thức ăn. Bên cạnh đó, các công đoạn chế biến, vận chuyển và bảo quản bột vỏ sò cần được kiểm soát chặt chẽ nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm bẩn, đồng thời duy trì chất lượng và khả năng hấp thu sinh học của các khoáng chất. Một vấn đề khác cần quan tâm là tác động đến môi trường sinh thái, bởi việc khai thác quá mức vỏ sò, ốc từ các hệ sinh thái tự nhiên có thể làm mất cân bằng và ảnh hưởng đến các sinh vật tại địa phương. Vì vậy, các nghiên cứu và định hướng phát triển thương mại trong tương lai cần chú trọng xây dựng quy trình thu gom và cung ứng nguyên liệu theo tiêu chuẩn thống nhất, áp dụng các phương pháp khai thác bền vững và thiết lập hệ thống kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt. Đây là những yếu tố cần thiết nhằm đảm bảo tính an toàn, ổn định và hiệu quả khi ứng dụng vỏ sò, ốc trong sản xuất thức ăn thủy sản ở quy mô công nghiệp.

5. Kết luận

Dựa trên kết quả nghiên cứu này, có thể kết luận rằng việc bổ sung bột vỏ sò ốc làm nguồn khoáng chất thay thế vào khẩu phần ăn của cá rô phi đã cải thiện đáng kể hiệu suất tăng trưởng, hiệu quả sử dụng thức ăn, thành phần dinh dưỡng toàn thân, sinh hóa máu và hình thái mô học của ruột giữa và gan. Hơn nữa, nghiên cứu này giới thiệu các nguồn khoáng chất mới có nguồn gốc từ vỏ động vật thân mềm cung cấp cho các nhà sản xuất thức ăn thủy sản nhiều lựa chọn hơn về việc chọn khoáng chất và xây dựng công thức thức ăn thủy sản tiết kiệm chi phí và bền vững. Tuy nhiên, cần có thêm nghiên cứu tập trung vào phân tích khả năng tiêu hóa chi tiết, tỷ lệ giữ lại các nguyên tố khoáng chất chính, cơ chế phân tử underlying việc sử dụng khoáng chất, thử nghiệm cho ăn dài hạn và ứng dụng thực tiễn trong nuôi trồng thủy sản thương mại để tối ưu hóa mức độ bổ sung và tối đa hóa cả hiệu suất của cá và tính bền vững của thức ăn.

Theo Muhammad Anamul Kabir, Md Ahmed Hussain, Shishir Kumar Nandi, Dipto Saha, Asma Begum, Subrina Khatun, Mohammed Mahbub Iqbal, Zulhisyam Abdul Kari, El-Sayed Hemdan Eissa, Muhammad Asif Raza, Albaris B. Tahiluddin, Mohamad Nor Azra, Hien Van Doan

Nguồn: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352513425006209?fr=RR-2&ref=pdf_download&rr=a55a462afb3ffda8

Biên dịch: Nguyễn Thị Quyên – Tôm Giống Gia Hoá Bình Minh

Xem thêm:

SẢN PHẨM PHỤC VỤ NỀN NÔNG NGHIỆP XANH

TIN TỨC NỔI BẬT

You cannot copy content of this page