Nuôi Trồng Thủy Sản Có Thích Ứng Được Với Xâm Nhập Mặn?

Trước thực trạng nguồn nước ngọt ngày càng khan hiếm do ảnh hưởng của xâm nhập mặn, việc đa dạng hóa sang các loài thủy sản chịu mặn cao hơn liệu có nên được các nhà nuôi trồng thủy sản cân nhắc áp dụng?

Lũ lụt ven biển gia tăng đã dẫn đến xâm nhập mặn ở nhiều vùng ven biển, gây khó khăn cho các nhà nuôi trồng thủy sản nước ngọt và nước lợ

Việc xây dựng nhiều đập trên các con sông lớn như sông Nile ở Châu Phi và sông Mê Kông ở Châu Á đang thu hút sự chú ý bởi tác động tiêu cực của nó đến tình trạng xâm nhập mặn vào các đoạn sông thường không bị ảnh hưởng bởi độ mặn. Bên cạnh đó, mực nước biển dâng cao và các hiện tượng thời tiết cực đoan như sóng thần và bão cũng góp phần làm gia tăng và lan rộng tình trạng ngập mặn ở các vùng ven biển. Nổi bật là trường hợp ngành nuôi tôm nước lợ tại Việt Nam, nơi sản lượng giảm đến 50% do độ mặn tăng cao hơn 30 phần nghìn (ppt), gần bằng mức nước biển tiêu chuẩn (35 ppt).

May mắn thay, các loài tôm và cá không chịu mặn hiện đang được nuôi có thể được thay thế bằng các chủng chịu mặn tốt hơn. Khả năng chịu mặn vừa có tính di truyền cao trong từng loài vừa rất khác nhau giữa các loài. Nhiều loài nước ngọt chịu mặn có thể sinh sản ở cả môi trường nước ngọt và nước lợ, giúp đảm bảo an toàn sinh học và kiểm soát tốt hơn quá trình sản xuất.

Duy trì nồng độ muối cụ thể trong máu là vô cùng quan trọng cho sự tăng trưởng và trao đổi chất bình thường của các loài thủy sản. Nuôi cá hoặc tôm ngoài phạm vi độ mặn không phù hợp với nhu cầu sinh lý của các loài này thường giảm mức độ tăng trưởng và tỷ lệ sống, góp phần làm giảm lợi nhuận tiềm năng của hoạt động nuôi trồng thủy sản. Một lựa chọn tốt hơn có thể là chọn những loài và chủng thích nghi tốt hơn với việc sống ở nước lợ. Xác định các loài nước ngọt có thể nuôi được ở nước lợ và các loài nước biển có thể phát triển trong môi trường siêu mặn có thể giúp mở rộng các vùng nuôi trồng thủy sản bị ảnh hưởng tiêu cực do xâm nhập mặn.

Các loài nước ngọt nuôi ở nước mặn

Lúa gạo, cây trồng phổ biến nhất ở các vùng đồng bằng và là nguồn cung cấp lương thực chính cho nhiều quốc gia châu Á, lại có khả năng chịu mặn thấp nhất trong các loại ngũ cốc. Nghiên cứu kinh tế đã chỉ ra rằng nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi tôm, có thể là giải pháp thay thế hiệu quả cho trồng lúa ở những vùng ven biển bị xâm nhập mặn. Lợi nhuận tiềm năng từ nuôi tôm cao gấp 12 lần so với trồng lúa, đồng thời góp phần đa dạng hóa sản xuất và tăng cường an ninh lương thực. Đây là một ví dụ về nuôi trồng thủy sản thay thế nông nghiệp truyền thống ở những vùng bị xâm nhập mặn. Hơn nữa, có thể có tiềm năng đáng kể để mở rộng ý tưởng bổ sung các loài cá và tôm nước ngọt chưa phát triển có thể phát triển ở vùng nước lợ.

Khả năng thích nghi với môi trường nước mặn của các loài cá nước ngọt khác nhau rất lớn. Nhiều loài cá chép phổ biến, bao gồm cá vàng, có thể sống sót và sinh trưởng tốt trong nước lợ với độ mặn lên đến 10 ppt. Tuy nhiên, các loài cá nước ngọt quan trọng khác như cá da trơn thở không khí (C.batrachus), thường được nuôi trong các ao nuôi trồng thủy sản ở châu Á, có khả năng chịu mặn rất thấp, với 4 ppt dẫn đến giảm tốc độ tăng trưởng và tỷ lệ sống trong các nghiên cứu nghiên cứu. Ngoài ra, cá da trơn xanh (I. furcatus), loài cá lai này là một trong những loài nuôi trồng thủy sản quan trọng nhất ở Hoa Kỳ, có thể tồn tại và phát triển tốt ở độ mặn lên tới 10 ppt, mở ra tiềm năng nuôi trồng ở các khu vực xâm nhập mặn. Cá rô châu Âu (P. fluviatilis), một loài có tầm quan trọng về mặt kinh tế, cũng có khả năng chịu mặn cao, có thể sống sót và phát triển ở độ mặn 10 ppt và vì vậy đây là một số ví dụ rất hay về các loài chịu mặn thường được trồng ở nước ngọt có thể phù hợp cho nuôi nước lợ.

Cá rô phi và cá rô phi lai là một trong những nhóm cá được nuôi trồng phổ biến nhất trên toàn thế giới. Cá rô phi sông Nile có thể phát triển tốt trong môi trường nước ngọt và nước lợ với độ mặn lên đến 10 ppt. Một số giống lai Nile và Aureus có thể phát triển tốt trong môi trường nước lợ với độ mặn lên đến 18 ppt, thậm chí có thể sinh sản ở độ mặn này. Hơn nữa, Cá rô phi Mozambique (Oreochromis mossambicus) được biết đến như một trong những loài cá rô phi có khả năng thích nghi với nước mặn tốt nhất. Loài này có thể sống sót và tăng trưởng tốt trong môi trường nước lợ với độ mặn lên đến 10 ppt. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng cá con Mozambique chỉ có thể chịu được nước lợ có độ mặn thấp, trong khi cá trưởng thành có thể được nuôi trong nước biển có độ mặn hoàn toàn.

Mặc dù được coi là loài nước ngọt, tôm nước ngọt Macrobrachium đã được chứng minh qua nghiên cứu có khả năng phát triển và tồn tại ở độ mặn lên đến 10 ppt khi nuôi trong môi trường nước lợ có độ mặn dao động từ 0 đến 25 ppt. Khả năng thích nghi này biến loài tôm này thành lựa chọn tiềm năng cho mô hình nuôi trồng ở những khu vực ven biển thường xuyên bị ngập nước mặn, vốn có thể gây thiệt hại cho các loài giáp xác nước ngọt khác không chịu được độ mặn cao. Tôm càng đỏ (P.clarkii) thường được nuôi ở các bang miền nam Hoa Kỳ, cũng có khả năng chịu mặn tốt, có thể dễ dàng sống sót trong môi trường nước lợ. Do đó, đây có thể là lựa chọn thay thế cho các loài giáp xác khác trong điều kiện xâm nhập mặn.

Tôm xanh (phải) có thể chịu được độ mặn cao hơn tôm trắng (trái). Tôm xanh (L. stylirostris) lớn hơn tôm thẻ chân trắng (L. vannamei), khi được nuôi chung trong cùng một ao trong cùng một khoảng thời gian (ảnh nghiên cứu sau đại học của tác giả năm 1997) © Tiến sĩ Bill McGraw

Sự tăng trưởng và tồn tại của các loài nước mặn trong môi trường nước siêu mặn

Hai loại tôm được nuôi phổ biến nhất là L. vannamei và P. monodon có thể tồn tại và phát triển ở độ mặn từ 0,5 đến 40 ppt và do đó có thể chọn lọc các chủng có khả năng chịu mặn cao hơn. Các giống L. stylirostris (tôm xanh) có thể được nuôi thành công ở độ mặn cao tới 50 ppt, vượt trội so với hai giống phổ biến khác trong nước siêu mặn. Do đó, trong bối cảnh xâm nhập mặn gia tăng ở nhiều khu vực, tôm xanh được kỳ vọng sẽ trở thành lựa chọn phổ biến hơn trong tương lai.

Nuôi tôm ở độ mặn thấp hơn mức tối ưu sẽ khiến tôm phải tiêu tốn nhiều năng lượng hơn cho quá trình điều hòa thẩm thấu, dẫn đến giảm tốc độ tăng trưởng từ 20-50%. Ngược lại, việc bổ sung axit docosahexaenoic (DHA) và axit eicosapentaenoic (EPA) vào chế độ ăn của tôm đã được chứng minh là có thể thúc đẩy tăng trưởng ở độ mặn cao hơn 40 ppt, vốn được coi là môi trường gây căng thẳng cho nhiều loài tôm nuôi thông thường.

Artemia được sử dụng rộng rãi trong nuôi tôm, cá trên khắp thế giới và có thể dễ dàng nuôi ở độ mặn lên tới 200 ppt. Số lượng trứng artemia được đông khô và bảo quản cho các trại giống cá và tôm đã tăng đều đặn trong vài thập kỷ qua và do đó việc sản xuất trứng artemia có thể là một giải pháp thay thế khả thi so với các loài không chịu được môi trường độ mặn cao.

Khi sống trong môi trường nước mặn cao, cá rô phi lai tăng cường sản xuất các tế bào clorua để duy trì nồng độ muối trong máu ở mức cân bằng. Các gen chịu trách nhiệm cho việc sản xuất tế bào clorua có tính di truyền cao, cho phép các nhà khoa học chọn lọc và lai tạo ra những chủng cá rô phi lai có khả năng chịu mặn tốt hơn. Kết quả nghiên cứu cho thấy một số chủng cá rô phi lai có tốc độ tăng trưởng tương đương nhau trong cả môi trường nước ngọt và nước lợ. Điều này cho thấy tiềm năng ứng dụng cao của cá rô phi lai trong nuôi trồng thủy sản thương mại tại những khu vực bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn. Khả năng chịu mặn của cá rô phi lai thường tăng lên khi được nuôi trong phạm vi nhiệt độ thích hợp. Do đó, việc đảm bảo điều kiện nhiệt độ phù hợp đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa hiệu quả nuôi trồng cá rô phi lai trong môi trường nước mặn.

Sự phát triển của các loài chịu siêu mặn mới

Rất ít loài cá và động vật có vỏ có giá trị thương mại có thể sống sót ở độ mặn trên 50 ppt. Tuy nhiên, một số loài cá bơn (Rhombosolea tapirine), cá tráp (Acanthopagrus butcheri) và cá đối (Aldrichetta forsteri) đã được chứng minh là có khả năng chịu mặn lên đến 70 ppt, mở ra tiềm năng nghiên cứu và phát triển mô hình nuôi trồng thủy sản trong môi trường nước siêu mặn.

Một số loài khác có thể chịu được độ mặn lên tới 100 ppt. Nghiên cứu trên một loài cá cảnh (Poecilia latipinna) cho thấy rất ít áp lực thẩm thấu vượt quá 60 ppt, và sự tăng trưởng vẫn không bị ảnh hưởng nếu nồng độ muối vượt quá độ mặn của nước biển bình thường. Một số loài cá có khả năng chịu siêu mặn đã thích nghi với áp lực thẩm thấu bằng cách thực sự hạn chế khả năng thấm nước của mang và da. Có khả năng có những loài cá ít được biết đến khác cũng sở hữu khả năng thích nghi tương tự và có thể mang lại nhiều lợi ích quan trọng về mặt thương mại ở những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề bởi xâm nhập mặn.

Theo Bill McGraw

Nguồn: https://thefishsite.com/articles/can-aquaculture-adapt-to-saltwater-intrusion

Biên dịch: Nguyễn Thị Quyên – Tôm Giống Gia Hóa Bình Minh

TÔM GIỐNG GIA HÓA – CHÌA KHÓA THÀNH CÔNG

Xem thêm:

• Cập Nhật Biện Pháp Giảm Thiểu Tác Động EHP
• Đánh Giá Chiến Lược Quản Lý Và Suy Thoái Diện Tích Rừng Ngập Mặn Ở Indonesia
• Tỷ Lệ Tiêu Hóa Carbohydrate Và Lipid Rõ Ràng Của Thức Ăn Cho Tôm Thẻ Chân Trắng Litopenaeus vannamei (Decapoda: Penaeidae), Được Nuôi Ở Các Độ Mặn Khác Nhau